Gelişimsel Beceriler ve Beklenen Kazanımlar (0-24 Ay)
Polikliniğimize gelen ailelerden en sık duyduğumuz sorular genellikle “Bunu yapıyor, normal mi?” şeklinde oluyor. Aslında bu sorular, ebeveynlerin çocuklarını ne kadar dikkatle gözlemlediğinin bir göstergesi. Peki biz çocuk gelişimciler gelişimi değerlendirirken neye bakıyoruz, hangi ayda hangi becerileri görmeyi bekliyoruz? Biraz bunları konuşalım. Burada anlatacağım tüm becerilerin düzeltilmiş yaşa göre değerlendirildiğini unutmamak önemli. Prematüre bebeklerde düzeltilmiş yaşın 2–3 yaşına kadar hesaplandığını da küçük bir hatırlatma olarak ekleyelim. Gelişim çok hızlı ilerleyen bir süreç; bebeğiniz her geçen gün yeni bir beceri kazanıyor. Bu yüzden konuyu daha anlaşılır hale getirmek için gelişimsel becerileri 0–6 ay, 6–12 ay, 12–18 ay ve 18–24 ay olmak üzere dört dönem halinde ele alacağım.
0-6 ay için bebeklerden neler bekleriz, neleri görmek isteriz.
• 2. ay itibariyle baş-boyun kontrolünü kazanmış olmasını,
• 2. ay dolaylarında agulamalar ve sesli gülmeleri,
• 4. ayda ellerini birleştirme, ellerini izlemesini,
• Sağlam bir kavramayı,
• Tuttuğu bir nesneyi elden ele geçirmesini,
• Bu dönemin sonunda artık dönmeleri ve ilk aşamada destekli sonra giderek desteğin azaldığı desteksiz oturmaları görmek istiyoruz.
6-12 ay için bebeklerden neler bekleriz, neleri görmek isteriz.
• Dönme becerisinde artık daha ustayız.
• 7 ay dolaylarında desteksiz oturmasını,
• Ulaşamadığı nesnelere uzanma çabalarının olmasını,
• Tüm eli kullanarak (pençe şeklinde) nesneleri almadan artık baş ve işaret parmağını kullanarak (9-10. aylarda) nesneleri almasını,
• Baba, mama, meme, dede gibi tekrarlayan hecelerin kullanımını,
• Seslerde çeşitliliği,
• Konuşan kişinin yüzünü incelemleri,
• Sürünme ardından emeklemeyi,
• Sehpa, koltuk kenarlarından tutunarak ayağa kalma ve tutunarak yürümesini,
• Bu dönemin sonuna doğru hiçbir destek almadan ayakta durmasını,
• El sallama, alkış, bay-bay yapmasını,
• İsmi ile seslenildiğinde dönmesini bekliyoruz.
• Ayrılma korkusunun görülmeye başladığı dönemdir. Bebek bakımvereninden ayrılmak istemez, anne oda değiştirse dahi ağlamalar, isyanlar başladığını görüyoruz. Bu farkındalıkla bebeğimizle etkileşimimizi sürdürelim.
• 9 ay itibariyle yabancı kaygısı başlar. Sık görmediği diğer yetişkinlere karşı kaygılar yaşanabilir, yaklaşmak istemez, kucağına gitmek istemez, iletişim kurmaya istekli olmaz. Onun güven üssü sizsiniz, sizin davranışlarınızı inceler, kademeli olarak yakınlaştırma yapalım. Bir süre sonra ortama alışıp, yabancı kişilere yaklaşmasa bile ortamda rahatça oyun oynayabilir.
12-18 ay için bebeklerden neler bekleriz, neleri görmek isteriz.
• Bu dönemde yürümeyi bekliyoruz. 18. Ayda hala yürümeyen bir bebek için mutlaka değerlendirme yapılmasını öneriyoruz.
• Kelimelerin çıkmasını (anne, baba, mama, gel, su gibi basit sözcüklerin)
• Taklidin gelişmesini,
• Yönergeleri alıp, cevap vermesini,
• İşaret parmağı ile göstermesini,
• Baş ve işaret parmağı kullanımında ustalaşmasını,
• Kalem ile kağıda/zemine noktalar ya da küçük çizikler atmasını bekliyoruz.
18-24 ay için bebeklerden neler bekleriz, neleri görmek isteriz.
• Karşılıklı top oyunu oynayabilmesini,
• Oyuncaklarla amacına yönelik oynayabilmesini,
• Kendini döke saça da olsa besleyebilmesini (ebeveynin fırsat vermesi önemli),
• Ayakkabı, çorap, hırka gibi basit çıkarılabilir olan eşyaları çıkarabilmesini,
• Vücut parçalarını isimlendirmesini,
• Basit ev işlerine yardım edebilmesini (ebeveynin fırsat vermesi önemli),
• Tanıdık nesnelerin işlevlerini bilmesini (Kaşık, bardak, tarak gibi).
• Basit hayali oyunlar oynayabilmesini (-mış gibi oyunlar) bekliyoruz.
• Basit problemleri çözebilir. Koltuğun altına kaçan oyuncak parçasına uzandığında alamadığı bir senaryoda, farklı bir nesneyi oyuncağa ulaşmak için bir araç olarak kullanmak.
• Bu dönemin sonuna doğru iki kelimeli basit cümleler kurabilir. Anne su, baba gitti gibi.
*Bu beceriler gelişim tarama ve değerlendirme araçlarından alınmıştır.
*Bebeğiniz 3 aylıkken başını tutamıyorsa, 6. Ay civarında dönemiyorsa, 8. Ayda oturamıyorsa ve 18 aylıkken hala yürüyemiyorsa nöromotor gelişim için mutlaka değerlendirilmelidir.
*Bebeğiniz 1-2 saniyeden daha uzun süreli göz teması kurmuyorsa, 9. Ayda ismine tepki vermiyorsa, 9. Ayda taklit etmiyorsa, bazı seslerden aşırı derecede rahatsızlık duyuyorsa, tekrarlayan hareketleri varsa, 10. Ay civarında yetişkinin işaret ettiği yere bakmıyorsa gelişimsel açıdan detaylı bir şekilde değerlendirilmelidir.
*Amerikan Pediatri Akademisi’nin de belirtmiş olduğu gibi normal (tipik) gelişim gösteren her çocuğun 9, 18, 24 ve 30. aylarda ayrıntılı gelişimsel değerlendirmesi yapılmalıdır. Prematüre bebeklerde 3 yaşına kadar 3 ayda bir gelişimsel değerlendirme yapılarak olası risk faktörlerinin en erken zamanda fark edilmesi ve gerekli müdahale programlarının oluşturulması amaçlanmaktadır.
Çocuk Gelişimi Uzmanı
Münevver EMİR
